Dejan Tomić, naš nekadašnji sugrađanin, rođen u Staparu, za Sajam knjiga u Beogradu, priredio je novo, treće troknjižje. Prvo je bilo pod naslovom „Srbobranke“, drugo posvećeno srpskom proznom predanju i treće pod zajedničkim naslovom „Čitanke“. Prva u setu od tri knjige je „Srpska božićna čitanka“, za koju je predgovor napisao arhimandrit manastira Vavedenja iz Sremskih Karlovaca, dr Kleopa (Stefanović), druga je „Srpska vaskršnja čitanka“, sa predgovorom protojereja-stavrofora dr Miloša Vesina i treća „Vidovdanska čitanka“, za koju je pesmu priložio, kao predgovor, akademik Matija Bećković.
- Od kuda ideja da priredite ovo troknjižje?
– Rođen sam u Staparu, gde se posle 1945. godine nisu mogli potisnuti praznici Srpske pravoslavne crkve, tako da se u mestu slavila i krsna slava (svečari), kao i Božić i Uskrs. Naročito veliko slavlje je bilo na praznik Uspenja Presvete Bogorodice, Velikoj Gospojini, kojoj je posvećena crkva na staparskoj Vodici. Uglavnom se kod mnogih slavilo kao deo tradicije, bez ulaženja u suštinu razloga ovih praznovanja. Ipak, to je u mnogome olakšalo da se krajem 1980. godine narod u većem broju vrati u crkvu na molitvu, a time i sazna razloge praznovanja. Teži je slučaj sa mestima u koja su došli kolonisti, pogotovo što su u tim mestima postojali hramovi drugih veroispovesti, a pravoslavni ne, i oni nisu nastavili, u velikoj meri, sa svojim običajima koje su praznovali u starom kraju. U Božićnoj i Vaskršnjoj čitanci, upravo je posvećena pažnja obeležavanju ovih praznika u Gornjoj Krajini, Dalmaciji, Hercegovini, Bosni, Crnoj Gori, Staroj Srbiji (danas su to Kosmet i Severna Makedonija), Slavoniji, dok u Vojvodini ta nit slavlja nije ni prekidana među Srbima starosedeocima.
- Koji izvori su Vam poslužili da bi vratili vreme u kojem su se praznovali ovi veliki hrišćanski praznici?
– Stari srpski listovi i časopisi koji su izlazili na tim prostorima do 1944. godine bili su osnovni izvori sa tekstovima posvećenim ovim praznicima, i ne samo njima. Tako su se mogli u tim novinama pronaći tekstovi o slavljenju Božića, Vaskrsa, pa i Vidovdana. Ta srpska periodika objavljivana je u Budimpešti, Beču, Temišvaru, Zagrebu, Gospiću, Zadru, Dubrovniku, Mostaru, Sarajevu, Carigradu, Cetinju, Skoplju, Bitolju, SAD itd, a brojna je bila i ona štampana u Vojvodini, kao i u Beogradu. Treba naglasiti da se ova periodika nalazi u bogatom fondu Biblioteke Matice srpske, u kojoj sam, uglavnom, istraživao.
- Šta sve donosi „Srpska božićna čitanka“?
– „Srpska božićna čitanka“, posvećena Roždestvu Gospoda Isusa Hrista, pored samog čina rođenja u Vitlejemskoj pećini, donosi i veliki broj duhovnih pouka koje proističu iz praznovanja rođenja Bogomladenca. Pažnja je posvećena i praznicima koji se svetkuju uoči Božića, a to su već pomalo zanemareni Detinjci, Materice i Očevi, te značaju Badnjaka. Priređeni su i narodni običaji koji su se praktikovali na svim prostorima gde su Srbi živeli i gde žive. Na njenim stranicama su i pripovetke posvećene božićnim događanjima od Janka Veselinovića, Pavla Markovića Adamova, Bore Stankovića i dr. Kao i svaka čitanka i u ovoj su priređene brojne pesme posvećene Božiću najpoznatijih srpskih pesnika kao i onih koji su neopravdano skrajanuti. Knjiga je primereno ilustrovana sa freskama i ikonama iz Hilandara, Pećke Patrijaršije, Dečana, Ostroga, Stare crkve u Sarajevu, manastira Krušedola, Piva, Nikolja, Sv. Trojice u Pljevljima itd. Zahvaljujući našem nekadašnjem sugrađaninu Dušanu Škoriću priređene su i ikone na staklu.
- Koji je koncept „Srpske vaskršnje čitanka“?
– Na istom konceptu priređena je i „Srpska vaskršnja čitanka“, s tim što objavljuje tekstove posvećene stradanju Gospoda Isusa Hrista: izdaji, Tajnoj večeri, hvatanju u Getsimanskom vrtu, suđenju pred Pilatom, stradanju na Golgoti i Vaskrsenju. Vaskrs ili Uskrs bio je simbol Srpskog naroda koji je vekovima robovao pod tuđom vlašću i slaveći Vaskresenje Gospoda Isusa Hrista on je kroz vekove očekivao i svoj vaskrs koji je došao sa Balkanskim ratovima i Prvim svetskim ratom. Bila je obaveza da se prirede primereni tekstovi posvećeni Vaskrsu, kao i Božiću, u staroj srpskoj štampi, bez obzira što su ti listovi i časopis izlazili u stranim državama. Brojne su bile duhovne poruke i pouke u priređenim tekstovima, obično prožetim rodoljubljem, iz kojih se može saznati i kako se proslavljao Vaskrs među Srbima u različitim krajevima. Nalazi se i zapis o Sv. Mariji Magdalini od koje potiče običaj da se za ovaj praznik boje jaja, ali i tekstovi o polivanju devojaka na Vodeni ponedeljak, drugog dana Vaskrsa. Pesme posvećene Vaskrsu takođe se nalaze na njenim stranicama, kao i fotografije ikona i fresaka.
- Šta sve obuhvata „Vidovdanska čitanka“?
– „Vidovdanska čitanka“ nije posvećena samo onom danu kada se dogodila Kosovska bitka, već i onom sarajevskom Vidovdanu, kada je Gavrilo Princip izvršio atentat na prestolonaslednika Franca Ferdinanda, ali i onome Vidovdanu kada se, slučajno ili ne, u Versaju, u Parizu, potpisala kapitulacija Nemačke na kraju Prvog svetskog rata. Bez obzira što se te 1389. godine dogodio poraz na Kosovu polju, Vidovdan je prerastao u simbol nadanja za slobodom i borbe za krst časni i slobodu zlatnu. Vidovdanska etika budila je snažni poriv da se srpski narod oslobodi neprijateljskog jarma što je i uspeo. No, dogodila se 1945. godina i tadašnji državni sistem je skrajnuo obeležavanje Vidovdana, a takvo stanje trajalo sve do početka 90-ih godina. Do te 1945. godine Vidovdan se obeležavao, izuzev ratnih godina, na Gazimestanu, Kruševcu, Vršcu, Somboru, Sarajevu, dalmatinskom Kosovu, Ulcinju, Herceg Novom i mnogim drugim mestima. I u „Vidovdanskoj čitanci“ priređene su primerene ilustracije posvećene ovom danu, kome je poezija srpskih pesnika, pa i stranih, posvetila svoje uzvišene stihove.
Izdavač ovog troknjižja je Narodno delo, iz Beograda, a u „Božićnoj“ i „Vaskršnjoj čitanci“, suizdavač je Književna zadruga Srpskog nacionalnog vijeća, iz Podgorice.
T. S.
ANTRFILE
Pedagog, urednik, kompozitor…
Dejan Tomić je rođen 1948. godine u Staparu. Muzički pedagog bio je deset godina, a potom odlazi za muzičkog urednika u Radio-televiziju Novi Sad (RT Vojvodine) gde je bio zaposlen do kraja radnog staža, 2010. godine. U Radio Novom Sadu oblikovao je niz muzičkih i govorno-muzičkih emisija bilo to autorskih ili u saradnji sa drugim urednicima. Pored toga, muzički je ilustrovao veliki broj televizijskih dokumentarnih, obrazovnih i reportažnih emisija. Istražuje rasuto srpsko narodno poetsko i prozno blago, savremenu poeziju, staru srpsku periodiku, kao i područje muzike. Iz tog istraživanja do sada je proisteklo 28 knjiga. Komponovao je gradske, narodne i dečje pesme od kojih su mnoge izvedene na festivalima ili štampane u dečjoj ili prosvetnoj periodici. Nosilac je Zlatne značke Kulturno-prosvetne zajednice Srbije i Godišnje nagrade Radio-televizije Vojvodine. Zastupljen je u Enciklopediji Novoga Sada. Član je Sokoj-a, Udruženja novinara Srbije i Udruženja književnika Srbije.
